Fotografia krajobrazu i przyrody – hobby dla strażaka

Spędzanie czasu na łonie natury może być świetnym sposobem na złagodzenie stresu związanego ze służbą strażaka. Wyruszając w teren z aparatem fotograficznym, zyskujemy szansę, by wrócić do domu z piękną pamiątką, a w dalszej perspektywie nawet wejść głównymi drzwiami do świata fotografii artystycznej.

Praca strażaka, a przede wszystkim stanowiące jej sedno prowadzenie działań ratowniczo-gaśniczych, należy do najtrudniejszych i najbardziej wyczerpujących zajęć. Nie bez powodu służba ta wiąże się więc z możliwością wcześniejszego przejścia na emeryturę. Udział w akcji naraża ratownika na urazy mechaniczne, kontakt z zanieczyszczeniami, a także stres pourazowy i przewlekły. Mimo sumiennego przestrzegania procedur, solidnego wyszkolenia i przygotowania fizycznego ryzyka tego nie da się wyeliminować ani nawet ograniczyć do poziomu typowego dla przeciętnej pracy wykonywanej w kraju. Jest to bowiem prosta konsekwencja tego, że strażak – ujmując rzecz obrazowo – wchodzi do budynku, z którego inni uciekają. Praca w komendach PSP nie wiąże się wprawdzie z tak dużym narażeniem na wspomniane zagrożenia, jest jednak obciążona konsekwencjami zdrowotnymi typowymi dla pracy za biurkiem. W obu przypadkach regularna regeneracja fizyczna i psychiczna jest szczególnie wskazana. Jednym z najlepszych sposobów na taką regenerację jest kontakt z przyrodą. Cóż może być lepszym remedium na stres, hałas, zanieczyszczone powietrze i presję czasu niż powolna przechadzka po lesie, przy akompaniamencie śpiewu ptaków lub szumu strumienia albo pośród przeszywającej ciszy mroźnego zimowego poranka?

Jednak wielu osobom ceniącym sobie kontakt z przyrodą sam spacer nie wystarcza. Na dłuższą metę potrzebują one, aby spacer łączył się z aktywnością przynoszącą konkretny efekt. Taka jest natura człowieka. Taką aktywnością może być niewątpliwie fotografia przyrody.

Pasja wpasowana w grafik

Pojęcie „fotografia przyrodnicza” obejmuje szeroki wachlarz tematów: dzikie zwierzęta, rośliny, pejzaż naturalny, kameralne formy przyrody nieożywionej, a także fotoreportaż zaangażowany w ochronę przyrody, stosunkowo rzadko kojarzony z tą dziedziną. Ten ostatni jednak pominiemy, ponieważ wiąże się nie tyle z rekreacyjnymi wycieczkami w teren, ile z przeważnie stresującym dokumentowaniem konfliktów na linii dzika przyroda – człowiek.

Niewielu fotografów przyrody zajmuje się wszystkimi wymienionymi tematami – ich zakres jest bardzo szeroki. Sam motyw dzikich zwierząt może oznaczać tak różne formy aktywności, jak wielogodzinne siedzenie w ukryciu, gdy decydujemy się fotografować skrajnie płochliwe gatunki ptaków i ssaków; powolne przemieszczanie się z aparatem w ręku, gdy np. chcemy uwiecznić z podchodu wiewiórki hasające po lasku miejskim; czy też leżenie na ziemi, niemal przez cały czas w jednym miejscu, gdy tematem są owady albo pająki żyjące na łące. Wybór tego obszaru tematycznego może nawet oznaczać nurkowanie ze specjalnie zabezpieczonym sprzętem fotograficznym, jeśli chcemy zatrzymać w kadrze na przykład ryby. Komu starczyłoby czasu i sił, by zająć się tym wszystkim?

Cechą wspólną większości odmian fotografii przyrodniczej jest to, że pasjonat z aparatem powinien działać w terenie we wczesnych godzinach porannych lub późnym popołudniem i wieczorem – mniej więcej od godziny przed wschodem słońca przez kilka pierwszych godzin dnia oraz od dwóch lub trzech godzin przed zachodem słońca do zapadnięcia zmroku. Decydują o tym głównie dwie kwestie: po pierwsze, miękkie światło, występujące wtedy, gdy słońce jest nisko nad horyzontem, a po drugie, fakt, że wiele dzikich zwierząt wykazuje największą aktywność o świcie i zmierzchu. Tych optymalnych warunków fotograficznych nie sposób łatwo wykorzystać, jeśli pracuje się na etacie, jednak strażak pełniący służbę w podziale bojowym ma więcej możliwości fotografowania o wspomnianych porach.

Jeśli podczas danej zmiany strażak nie uczestniczy w wyczerpujących nocnych akcjach ratowniczo-gaśniczych i po powrocie do domu nie musi odsypiać nieprzespanej nocy, może sobie pozwolić na regularne i częste wypady w teren na wschody i zachody słońca. Jest to możliwe także w dni robocze, kiedy na terenach zielonych nie ma zwykle takiego natłoku ludzi jak w weekendy. Co więcej, dzięki służbie ma zwykle dobrą orientację w terenie i lepszą kondycję fizyczną niż wiele osób wykonujących swoje zadania zawodowe za biurkiem. Fotografia przyrodnicza sprzyja także rozwijaniu wrażliwości i uważności, które niewątpliwie są cechami pożądanymi w zawodzie strażaka. To dodatkowe argumenty przemawiające za tym, aby zadać sobie pytanie: „Czy fotografia jest hobby dla mnie?”.

Pierwsze kroki

Jak zacząć przygodę z fotografią przyrodniczą? Zależy to w dużym stopniu od tego, czy będzie to początek świadomego fotografowania, czy też nowy obszar zainteresowania osoby, która ma już doświadczenie fotograficzne. W pierwszym przypadku najważniejsze jest opanowanie zasad kompozycji. Trudno nawet uznać, że jest to umiejętność związana wyłącznie z fotografią, ponieważ pozostaje równie istotna w malarstwie, grafice, rysunku i filmie. Najefektywniej uczymy się, koncentrując się w danym momencie na jednym zagadnieniu. Dlatego warto na początku odłożyć zaawansowany sprzęt fotograficzny, zdać się na smartfona i jego podstawowy, automatyczny tryb fotografowania. W ten sposób, mając do dyspozycji względnie duży ekran i poręczne urządzenie, które niemal każdy umie obsługiwać, można łatwiej skoncentrować się na tworzeniu atrakcyjnych dla oka kompozycji pełnych dramatyzmu.

Nie należy rzucać się na głęboką wodę, wybierając wymagające tematy do fotografowania. Zamiast wdrapywać się na odległy punkt widokowy, aby stamtąd zrobić kilka ujęć z zachodzącym słońcem, albo wyczekiwać w bezruchu na płochliwe zwierzę, lepiej poczekać na miękkie światło i wyjść do ogródka lub niedaleko za miasto. Można tam poćwiczyć fotografowanie kameralnego motywu pozwalającego na stworzenie kilku wyraźnie różniących się od siebie kompozycji wieloplanowych. Wiosną może to być przydrożna kwietna łąka, a jesienią – kolorowe opadłe liście leżące na kamieniach przy potoku. Tak naprawdę nie musi to być nawet dzika przyroda – równie dobrze zda egzamin zaaranżowana martwa natura. Warto wybrać scenerię umożliwiającą łatwe testowanie różnych punktów widzenia. Ważne jest bowiem, aby stosunkowo szybko nabrać wprawy w prawidłowym komponowaniu zdjęć z różnych perspektyw i przy użyciu różnych ogniskowych.

Tajniki kompozycji

Wiedzę o zasadach budowania kompozycji, głównie o prawidłowym wyborze między kompozycją centralną a trójpodziałem, oraz o zasadach łączenia kolorów możemy czerpać z wielu źródeł. Najłatwiej dostępne będą artykuły publikowane w internecie, w tym w Wikipedii [1], oraz materiały instruktażowe zamieszczane w serwisie YouTube. Jednak najlepszym sposobem na usystematyzowanie wiedzy pozostaje lektura książki na ten temat. Nawet jeśli na tym etapie stracimy zapał do fotografowania przyrody, zdobyta wiedza o kompozycji i umiejętność jej stosowania zaowocują lepszymi zdjęciami do rodzinnego albumu czy fotografiami dokumentującymi życie jednostki straży pożarnej. Wiedzę o kompozycji i umiejętność jej praktycznego wykorzystania powinno się wynieść ze szkoły podstawowej. W polskich realiach kształcenie w tym zakresie bywa jednak zaniedbywane zarówno na poziomie programowym, jak i w praktyce dydaktycznej.

Kilka słów o sprzęcie

Po opanowaniu reguł kompozycji kolejnym ważnym krokiem jest nauka obsługi bardziej zaawansowanego sprzętu fotograficznego oraz pogłębienie wiedzy o tematach, które chcielibyśmy uwieczniać na zdjęciach. Obecnie najpopularniejszymi aparatami wykorzystywanymi w fotografii przyrodniczej są bezlusterkowce, które zastępują lustrzanki cyfrowe. Najpewniej właśnie po taki aparat sięgniemy, gdy zdecydujemy się na rozwijanie swoich umiejętności w zakresie fotografii przyrodniczej. W większości przypadków potrzebne będą: korpus aparatu (body), podstawowy obiektyw zmiennoogniskowy, czyli tzw. zoom podstawowy (o zakresie ogniskowych od 24 do 70-100 mm w przypadku pełnej klatki), filtr polaryzacyjny, teleobiektyw zmiennoogniskowy, czyli tzw. telezoom (o zakresie ogniskowych od 70-80 mm do 200-600 mm), oraz solidny statyw (najlepiej o wysokości pozwalającej na ustawienie aparatu na wysokości oczu bez potrzeby rozkładania kolumny środkowej). Potencjalnie najdroższym elementem zestawu, a zarazem tym, który budzi najwięcej emocji, jest teleobiektyw, umożliwiający fotografowanie odległych obiektów przy wąskim kącie widzenia.

Jeżeli wybieramy teleobiektyw do fotografii krajobrazowej, zwykle wystarczający będzie model o zakresie ogniskowych 70–200 mm – warto jednak postawić na wysoką jakość optyczną. Do fotografowania zwierząt, szczególnie tych płochliwych, przydatna bywa natomiast ogniskowa 400 mm lub dłuższa. Na początek dobrym wyborem wydają się telezoomy o zakresie ogniskowych 80–400 lub 100–400 mm, wyposażone w stabilizację obrazu. W ofercie niektórych producentów można znaleźć modele zapewniające korzystny stosunek ceny do jakości. Z czasem do niektórych teleobiektywów można dokupić telekonwerter 1,4×. W przypadku fotografii makro potrzebny będzie specjalistyczny obiektyw makro – jeśli możemy pozwolić sobie na większy wydatek – albo telezoom umożliwiający fotografowanie z niewielkiej odległości i oferujący funkcję „makro”, stanowiący rozwiązanie bardziej ekonomiczne.

Decydując się na dany system fotograficzny, warto wiedzieć, jakim rodzajem fotografii przyrodniczej chcemy się zajmować. Poszczególne systemy różnią się bowiem dostępnością, wyborem i jakością obiektywów przeznaczonych do fotografii krajobrazowej oraz fotografowania zwierząt. Warto też na chłodno ocenić swój budżet, by móc zdecydować, czy w przewidywalnej przyszłości będziemy skłonni przeznaczyć stosunkowo duże środki na pełnoklatkowe body i obiektywy z wyższej półki, co może zawęzić wybór systemów fotograficznych, czy też poprzestaniemy na rozwiązaniach bardziej ekonomicznych.

Opanowanie sprzętu sprowadza się przede wszystkim do poznania obsługi body oraz świadomego, dostosowanego do potrzeb doboru trzech parametrów ekspozycji: czasu otwarcia migawki, wartości przysłony i czułości ISO. Każdy z nich ma wpływ na ilość światła, jakie odbierze element światłoczuły (w aparatach cyfrowych jest to matryca), lecz jednocześnie wybór któregoś z nich pociąga za sobą dalsze konsekwencje. Czas otwarcia migawki wpływa między innymi na sposób odwzorowania ruchu, wartość przysłony – na głębię ostrości, a czułość ISO – na jakość obrazu, w tym widoczność szumu. Instrukcję obsługi aparatu można przejrzeć pobieżnie, bo i tak jego podstawowa obsługa jest dość intuicyjna, natomiast chcąc efektywnie żonglować owymi trzema zmiennymi, podobnie jak w przypadku nauki kompozycji, warto sięgnąć po odpowiednią książkę, a dopiero w dalszej kolejności szukać porad w podcastach i artykułach. Rzetelnie napisany podręcznik pozwala zdobyć uporządkowaną i przystępnie podaną wiedzę. Skoro tematem naszych zdjęć ma być przyroda, warto wybrać podręcznik zawierający liczne przykłady z zakresu fotografii przyrodniczej. Zarówno jeśli chodzi o kompozycję, jak i stosowanie właściwych ustawień naszego sprzętu, mogę polecić książki cenionego fotografa i autora poradników Bryana Petersona (1952–2025), zwłaszcza „Kompozycję bez tajemnic” i „Ekspozycję bez tajemnic”.

Tematyka zdjęć

Jak widać, początkowe etapy wkraczania w świat fotografii przyrodniczej nie różnią się znacząco od rozpoczynania przygody z fotografią jako taką. Trzeci krok, czyli pogłębienie wiedzy o wybranym temacie, jest ważny z dwóch powodów i ma szczególnie duże znaczenie w przypadku fotografowania organizmów żywych. Po pierwsze, wiedza o zachowaniach zwierząt czy warunkach wzrostu roślin zwiększa skuteczność naszych działań. Nie tracimy bowiem czasu na poszukiwanie potencjalnego bohatera zdjęcia w miejscu, w którym występuje on rzadko albo wcale. Po drugie – co jeszcze ważniejsze – znajomość uwarunkowań danego ekosystemu pozwala podejmować w terenie działania, które nie szkodzą przyrodzie. Innymi słowy, ograniczamy w ten sposób ingerencję w środowisko oraz związane z nią ryzyko nieświadomego wyrządzenia szkody. Wiedzę o przyrodzie należy czerpać wyłącznie z rzetelnych źródeł. Zastosowanie się do błędnej porady dotyczącej doboru wartości przysłony może co najwyżej doprowadzić do wykonania nieudanego zdjęcia. Skorzystanie z nieetycznej porady dotyczącej postępowania z żywym organizmem może natomiast spowodować jego okaleczenie, a nawet śmierć. Należy więc bezwzględnie przestrzegać zasady, że nawet najbardziej udane zdjęcie nie jest warte wyrządzenia krzywdy fotografowanemu organizmowi.

Trzeba pamiętać, że czasem nawet czynność powszechnie kojarzona ze wspieraniem dzikich zwierząt powoduje więcej szkody niż pożytku. Przykładem takiego działania, wzbudzającym wiele dyskusji w środowisku fotografów przyrody, jest dokarmianie drapieżników w celu przywabienia ich przed obiektyw. Pozornie dostarczenie padliny może wydawać się wsparciem drapieżnika, jednak na dłuższą metę wypacza jego zachowania, m.in. narażając go na uzależnienie od ludzi, czy wręcz konflikt z nimi (np. dokarmiany niedźwiedź brunatny traci lęk przed człowiekiem i zaczyna podchodzić blisko siedzib, a to z kolei rodzi obawy mieszkańców okolicy i oczekiwanie jego odstrzelenia). Osoba, która chce zajmować się fotografią przyrodniczą w sposób etyczny, powinna rozpocząć od zapoznania się z Kodeksem Etycznym Związku Polskich Fotografów Przyrody (ZPFP), dostępnym na stronie internetowej organizacji [2].

Dobrymi tematami dla osoby rozpoczynającej przygodę z fotografią przyrodniczą są krajobrazy (ang. landscape photography) oraz kameralne motywy roślinne i elementy przyrody nieożywionej. Sprawdzają się one szczególnie wtedy, gdy fotografowanie zamierzamy łączyć z pieszymi wędrówkami, jazdą na rowerze czy wycieczkami na nartach biegowych. Fotografowanie takich motywów można też stosunkowo łatwo połączyć ze spędzaniem czasu z członkami rodziny, którzy nie podzielają naszej pasji. Nie każdy zechce wstać przed świtem, aby fotografować wschód słońca, jednak spacer połączony z podziwianiem zachodu słońca podczas ciepłego, pogodnego wiosennego dnia może się okazać atrakcyjną propozycją. Większych trudności może nastręczać fotografowanie dzikich zwierząt (ang. wildlife photography), które zwykle wymaga bardzo spokojnego przebywania przez dłuższy czas w jednym miejscu, najlepiej w samotności.

Zabawa w podchody

Fotografowanie dzikich zwierząt często przypomina pracę z modelem, który unika obiektywu, nie wykonuje poleceń i w każdej chwili może opuścić kadr. Dlatego warto podejmować się takiego fotografowania dopiero po opanowaniu zasad kompozycji i obsługi aparatu. Jeżeli wielogodzinne oczekiwanie w ukryciu i względnym bezruchu odpowiada naszemu wyobrażeniu o atrakcyjnym spędzaniu wolnego czasu, warto spróbować fotografowania z czatowni. Zamiast budować prowizoryczne ukrycie w terenie, np. z gałęzi i siatki maskującej, można skorzystać z jednego z dostępnych na rynku przenośnych namiotów obserwacyjnych wyposażonych w otwory na obiektywy. Najlepiej, jeśli takie otwory umożliwiają zarówno fotografowanie z pozycji leżącej, jak i siedzącej, koniecznie pozwalając na swobodne rozstawienie krzesełka i statywu. Do takiego rodzaju fotografowania najlepiej mieć specjalną głowicę gimbalową, ale z racji ceny akceptowalnych jakościowo rozwiązań lepiej najpierw odbyć kilkanaście sesji z prostszym sprzętem, aby zyskać pewność, że rzeczywiście to zajęcie na dłużej i spory wydatek będzie miał sens. Do podparcia aparatu lub teleobiektywu podczas fotografowania z pozycji leżącej można natomiast wykorzystać worek wypełniony sypkim materiałem, np.  grochem.

Alternatywą dla czatowni jest fotografowanie z podchodu. Rzecz jasna, zawsze lepiej być bardziej zamaskowanym niż mniej, jednakże nie każde zwierzę wymaga perfekcyjnego zamaskowania. W przypadku jelenia, sarny czy lisa pomocne mogą być: strój w stonowanych kolorach, dostrzeżenie zwierzęcia, zanim ono zauważy fotografa, powolne i przewidywalne poruszanie się oraz umiejętność pozostawania w bezruchu. Większym problemem w ich przypadku będzie i tak nasz zapach (jego rozprzestrzenianie się zależy od kierunku wiatru). Warto jeszcze raz przypomnieć, że podczas fotografowania zwierząt przestrzeganie zasad etycznych ma szczególne znaczenie. Nie należy niepokoić młodych ani samic karmiących potomstwo. Trzeba również unikać podchodzenia do zwierząt znajdujących się w pobliżu ruchliwej drogi, ponieważ spłoszony osobnik może wtargnąć na jezdnię i wpaść pod nadjeżdżający pojazd.

Nowe znajomości

Dodatkową korzyścią płynącą z rozwijania zainteresowania fotografią przyrodniczą jest możliwość poznania środowiska fotografów i miłośników przyrody. Osoby, które chcą rozwijać swoje umiejętności i nawiązywać kontakty z innymi fotografami przyrody, mogą rozważyć ubieganie się o członkostwo w ZPFP – organizacji przedstawiającej się jako największe i najstarsze stowarzyszenie skupiające fotografów przyrody w Polsce. Członkostwo, wiążące się z obowiązkiem opłacania składki, umożliwia udział w życiu stowarzyszenia, między innymi w spotkaniach, plenerach, wystawach, warsztatach i konkursach. Stwarza również możliwość wymiany doświadczeń, korzystania z wiedzy bardziej doświadczonych fotografów oraz nawiązywania nowych znajomości.